17 Kwiecień 2023
Dla Japonii, z uwagi na konstytucyjne ograniczenia aktywno??ci wojskowej, polityka rozwojowa jest wa??nym ??rodkiem zwi?kszania roli w ??wiecie – promocji soft power, technologii i inwestycji, budowania partnerstw politycznych. Na tym tle wyró??niaj? si? dzia??ania w Afryce, którym po??wi?cone s? od 1993 r. konferencje Tokyo International Conference on African Development (TICAD), obecnie wspó??organizowane przez ONZ, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), Bank ??wiatowy i Komisj? Unii Afryka??skiej. Konferencje zwo??ywane s? co trzy lata na przemian w Japonii i Afryce. Jednym z twórców i wieloletnim patronem inicjatywy by?? zamordowany w lipcu br. by??y premier Japonii Shinzo Abe. Format spotka?? TICAD, które gromadz? wi?kszo??? przywódców kontynentu, organizacji rozwojowych oraz japo??skiego i afryka??skiego biznesu, zainspirowa?? m.in. UE, Chiny, Turcj? czy Rosj? do zwo??ywania w??asnych szczytów polityczno-gospodarczych z Afryk?. Model TICAD wyró??nia nacisk na multilateralne partnerstwa z udzia??em japo??skiej agencji rozwojowej JICA i regionalnych organizacji lub instytucji (np. Afryka??skiego Banku Rozwoju, AfDB, z którym wspólne projekty JICA standardowo finansuje w wymiarze 50%–50%) oraz udzia?? beneficjentów w tworzeniu i wdra??aniu projektów. Japo??skie dzia??ania rozwojowe odbywaj? si? w trybie ci?g??ym (nie tylko od szczytu do szczytu), a przy ich koordynacji wa??n? rol? odgrywa wydzia?? ds. TICAD przy siedzibie UNDP w Nowym Jorku.
W konferencji w Tunisie reprezentowanych by??o 48 pa??stw afryka??skich. Wra??enie s??abni?cia inicjatywy, odczuwalne podczas poprzedniej edycji (TICAD-7 w Jokohamie w 2019 r.), spowodowa??o, ??e liczba obecnych g??ów pa??stw zmniejszy??a si? o po??ow? – do 20. W poprzedniej rundzie g??ówny ci???ar planowanych dzia??a?? skierowany by?? na prywatne inwestycje (20 mld dol.), za?? w??ród inicjatyw og??oszonych w Tunezji ponownie dominowa??y programy publiczne.
Podczas TICAD-8 Japonia zobowi?za??a si? m.in. do przekazania 4 mld dol. na zielon? transformacj? i dekarbonizacj?, 5 mld dol. w formie po??yczki do AfDB na wzmocnienie stabilno??ci fiskalnej pa??stw dotkni?tych skutkami globalnych kryzysów oraz 1 mld dol. na zapobieganie chorobom zaka??nym. Japo??skie wsparcie ma te?? usprawni? pa??stwowe us??ugi na dotkni?tych terroryzmem pogranicznych obszarach Mali, Burkina Faso i Nigru. ??czna warto??? pomocy i inwestycji ma w najbli??szych trzech latach si?gn?? 30 mld dol. Premier Japonii Fumio Kishida w otwieraj?cym konferencj? wyst?pieniu wyra??nie popar?? te?? ide? zreformowania Rady Bezpiecze??stwa ONZ, w której znalaz??oby si? sta??e miejsce dla reprezentanta Afryki.
Zgrzytem dyplomatycznym by??o wycofanie si? cz???ci delegacji w prote??cie przeciw obecno??ci reprezentacji Sahary Zachodniej – terytorium, które Maroko uznaje za w??asne, a Unia Afryka??ska (UA) za suwerenne. W ge??cie protestu obrady zbojkotowa??y m.in. delegacje Maroka, bliskiej mu politycznie Gwinei Bissau (której prezydent obecnie przewodniczy zachodnioafryka??skiemu blokowi ECOWAS), a przedstawiciele Liberii za???dali wr?cz ich zerwania.
TICAD pozycjonuje rozwi?zania japo??skie jako alternatyw? wobec chi??skiego modelu wspó??pracy rozwojowej i szerzej – chi??skich polityk w Afryce. Od chi??skiego wzorca (Forum for China-Africa Cooperation, FOCAC), w którym dominuje odgórne planowanie i jednostronne, bezpo??rednie chi??skie dzia??ania, odró??nia j? np. promowanie wielostronnych partnerstw i bardziej transparentna selekcja organizacji pozarz?dowych uczestnicz?cych w dzia??aniach pod szyldem TICAD. Inaczej ni?? w przypadku Chin, które dobieraj? je, korzystaj?c ze wskaza?? partii rz?dz?cych, pozarz?dowi partnerzy Japonii faktycznie uczestnicz? w projektowaniu nowych inicjatyw.
Pocz?wszy od TICAD-7 z 2019 r. wyd??wi?k szczytów japo??sko-afryka??skich jest wyra??nie obliczony na rywalizacj? polityczn? z Chinami. Cho? w wyst?pieniu transmitowanym w Tunisie Kishida nie odnosi?? si? wprost do Chin, uczyni?? to, wskazuj?c na zacie??nianie wspó??pracy w ramach inicjatywy wolnego i otwartego Indo-Pacyfiku, która jest kontrpropozycj? wobec chi??skiej Inicjatywy Pasa i Szlaku. Antychi??ski wyd??wi?k mia??o równie?? dobitne podkre??lenie konieczno??ci utrzymania porz?dku mi?dzynarodowego opartego na poszanowaniu zasad i wolno??ci.
Cho? Japonia nie ma potencja??u do??cigni?cia Chin, np. pod wzgl?dem warto??ci inwestycji (w 2021 r. 5,8 mld dol. wobec 43 mld dol. z ChRL), podj???a rywalizacj?, proponuj?c szkolenia 300 tys. afryka??skich specjalistów w najbli??szych trzech latach. Jest to odpowied?? na dzia??aj?cy od 2000 r. chi??ski program, który ka??dego roku oferuje krótkoterminowe szkolenia ok 10 tys. urz?dników z pa??stw afryka??skich. Nieudana by??a za to próba wzmocnienia narracji pot?piaj?cej Chiny za stosowanie „pu??apki d??ugów” – czyli przekazanie 1 mld dol. na konsolidacj? zad??u??enia. Chiny tydzie?? wcze??niej zapowiedzia??y bowiem zniesienie sp??aty niektórych po??yczek udzielonych 17 pa??stwom Afryki i przekierowanie do Afryki 10 mld dol. ze ??rodków przydzielonych przez MFW na odbudow? popandemiczn?.
W odró??nieniu od zawoalowanej krytyki ze strony Chin premier Kishida wprost wskaza?? na rosyjsk? agresj? jako na ??ród??o kryzysu ??ywno??ciowego odczuwanego w Afryce. Do sytuacji na Ukrainie odwo??ywa??a si? – nie polemizuj?c ze stanowiskiem japo??skim – wi?kszo??? prelegentów reprezentuj?cych pa??stwa oraz m.in. szef Komisji UA Moussa Faki i zast?pca sekretarza generalnego ONZ Amina Mohammed z Kenii. Sprzeciwiaj?c si? „si??owym zmianom status quo”, Kishida zapewni?? o wsparciu w ??agodzeniu globalnych skutków wojny. Dora??nie zapowiedzia?? m.in. przekazanie Tunezji zbó?? o warto??ci 100 mln dol., przyznanie 300 mln dol. na instrument AfDB stymuluj?cy produkcj? ??ywno??ci w pa??stwach afryka??skich oraz zapowiedzia?? szeroki program podnoszenia kwalifikacji rolników. Dzia??aniami tymi Japonia wskazuje, ??e Rosja, cho? retorycznie obwinia Zachód o spowodowanie kryzysu ??ywno??ciowego, nie oferuje rozwi?za??, które pozwoli??yby pa??stwom Afryki uodporni? si? na podobne wydarzenia w przysz??o??ci, a wi?c nie jest dla tych pa??stw warto??ciowym partnerem.
Szczyty TICAD w coraz wi?kszym stopniu s??u??? Japonii do przedstawiania alternatyw dla chi??skich inicjatyw w Afryce, krytykowanych m.in przez Uni? Europejsk? i USA za utrwalanie gospodarczej dominacji i psucie standardów dobrych rz?dów. Jednocze??nie skutki rosyjskiej agresji na Ukrain?, silnie odczuwane w Afryce, nada??y konferencji w Tunisie charakter deklaracji przywi?zania do zasad poszanowania prawa i multilateralizmu. TICAD-8 by?? najwi?kszym od wybuchu wojny forum w Afryce, na którym wybrzmia??a krytyka Rosji, co stanowi??o prze??om w zasadniczo neutralnej, a nieraz przychylnej Rosji postawie znacznej cz???ci pa??stw kontynentu.
W obecnym kontek??cie Japonia, zaliczana tradycyjnie do pa??stw o du??ym, cho? drugorz?dnym wp??ywie w Afryce – porównywalnym z Wielk? Brytani?, ale dalekim od mo??liwo??ci USA, Francji, UE czy Chin – próbuje zwi?ksza? swoje polityczne znaczenie jako reprezentant ??wiata demokratycznego, który w Afryce broni jego zasad i dobrych praktyk. Cho? jej dorobek rozwojowy jest niezaprzeczalny, a suma nowych ??rodków og??oszona podczas TICAD-8 niespodziewanie wysoka, Japonia nie wzmocni znacz?co swojego wp??ywu. By skokowo zwi?kszy? skale inwestycji na kontynencie, brakuje determinacji ze strony japo??skiego biznesu. Wizerunkowi kraju szkodz? tak??e wielkoskalowe po??owy (zw??aszcza tu??czyka) w Oceanie Indyjskim dziesi?tkuj?ce faun? i szkodliwe dla gospodarek pa??stw przybrze??nych, podwa??aj?ce wiarygodno??? japo??skich polityk ??rodowiskowych. Niektóre inicjatywy s? te?? oderwane od rzeczywisto??ci politycznej – Japonia np. od lat wspiera finansowo utworzenie afryka??skich si?? szybkiego reagowania, zdolnych samodzielnie interweniowa? w imieniu UA w konfliktach na kontynencie. Ró??nice interesów poszczególnych pa??stw i brak woli politycznej uniemo??liwiaj? jednak ich wystawienie.
Mimo tych ogranicze?? Japonia w Afryce jest naturalnym partnerem UE, z któr? ???czy j? wspólne d???enie do rozwoju gospodarczego, ludzkiego, spo??ecznego, w zakresie warto??ci, standardów rz?dów i ochrony klimatu. UE, planuj?c w??asne polityki, np. rozwojowe, mog??aby unika? dublowania japo??skich dzia??a?? o podobnym charakterze. W kontek??cie przeciwdzia??ania wp??ywom rosyjskim, zw??aszcza propagandowym, korzystna by??aby ??ci??lejsza wspó??praca, np. koordynacja w zakresie przekazu adresowanego do audytoriów wysokiego szczebla.
[??ród??o: PISM
autor: dr J?drzej Czerep]